Crypto လိမ်လည်မှု ငွေပြန်ရယူနည်း: Recovery scam ကို စစ်ဆေးပါ
Crypto လိမ်လည်မှုကြုံပြီးနောက် “ဆုံးရှုံးသွားတဲ့ငွေကို ပြန်ရအောင် ကူညီပေးမယ်” ဟု မသိကျွမ်းသူတစ်ဦးက Facebook၊ Telegram၊ အီးမေးလ် သို့မဟုတ် ဖုန်းမှတစ်ဆင့် ဆက်သွယ်လာနိုင်သည်။ ထိုကမ်းလှမ်းချက်သည် အကူအညီမဟုတ်ဘဲ နောက်ထပ်ငွေယူရန် ကြိုးစားသော recovery scam ဖြစ်နိုင်သည်။ Crypto လိမ်လည်မှု ငွေပြန်ရယူနည်းကို ရှာဖွေသူအတွက် အရေးကြီးဆုံးအဆင့်မှာ ပြန်ရမည်ဟု အာမခံသူကို မယုံဘဲ သက်သေများကို သိမ်းဆည်းပြီး တရားဝင်အဖွဲ့အစည်း၏ မူရင်းဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို ကိုယ်တိုင်ရှာဖွေခြင်းဖြစ်သည်။ မည်သူမျှ ငွေပြန်ရမည်ဟု အာမခံပေးနိုင်ခြင်း မရှိပါ။
ငွေပြန်ယူပေးမည်ဆိုသည့် လိမ်လည်မှု
အမေရိကန် FBI ၏ Internet Crime Complaint Center (IC3) က crypto ဆုံးရှုံးထားသူများကို ငွေပြန်ရယူပေးမည်ဟု ကတိပေးသော အတုကုမ္ပဏီများအကြောင်း သတိပေးထားသည်။ ထိုသူများသည် လူမှုကွန်ရက်မှတစ်ဆင့် တိုက်ရိုက်ဆက်သွယ်နိုင်သလို သတင်းဆောင်းပါး သို့မဟုတ် ဗီဒီယိုအောက်တွင် ကြော်ငြာထားနိုင်သည်။ အစပိုင်းတွင် ကြိုတင်ငွေယူပြီးနောက် ဆက်သွယ်မှုဖြတ်တောက်ခြင်း၊ အချက်အလက်မပြည့်စုံသော tracing report ပေးကာ ထပ်မံကြေးတောင်းခြင်းတို့ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း IC3 က ရှင်းပြထားသည်။
ကြိုတင်ငွေနှင့် ကိုယ်ရေးလုံခြုံမှုကို တောင်းလျှင် ရပ်ပါ
“ငွေထုတ်ခ”, “အခွန်”, “အကောင့်ဖွင့်ကြေး”, “စုံစမ်းရေးကုန်ကျစရိတ်” သို့မဟုတ် “blockchain validation” ဟု အမည်ပေးပြီး ကြိုတင်ငွေတောင်းခြင်းကို သတိထားပါ။ အရင်ဆုံး ငွေလွှဲမှသာ မိမိ၏ပိုင်ဆိုင်မှုကို ထုတ်ပေးမည်၊ အချိန်တိုအတွင်း အပြည့်ပြန်ရမည်ဟု ပြောခြင်းလည်း အန္တရာယ်အချက်ပြ ဖြစ်သည်။ ထပ်မံငွေတစ်ကြိမ်လွှဲခြင်းသည် ယခင်လွှဲထားသည့် ပမာဏကို ပြန်ရစေမည်ဟု မဆိုလိုပါ။ ငွေထပ်မံမပေးမီ ဆက်သွယ်လာသူ၏ အမည်နှင့် ကုမ္ပဏီကို တရားဝင်ရင်းမြစ်တစ်ခုထက်ပို၍ စစ်ပါ။
Wallet ၏ seed phrase, private key, password, email code, OTP, bank verification code တို့ကို မည်သူ့ကိုမျှ မပေးပါနှင့်။ တစ်ခါတစ်ရံ “ငွေပြန်ယူရန် wallet ချိတ်ပါ” ဟုဆိုကာ unknown site ပေါ်တွင် ချိတ်ဆက်ခိုင်းတတ်သည်။ စကားဝှက်ကို မေးခြင်း၊ QR code scan ခိုင်းခြင်း၊ remote access app တင်ခိုင်းခြင်းနှင့် screen ကို အဝေးမှထိန်းချုပ်ခွင့်ပေးခိုင်းခြင်းသည် အန္တရာယ်မြင့်သော အချက်များဖြစ်သည်။ အကူအညီပေးသူအစစ်ဟုတ်မဟုတ် မသေချာသေးလျှင် မည်သည့်ခွင့်ပြုချက်မျှ မပေးပါနှင့်။
- ဆုံးရှုံးသွားသောငွေကို ပြန်ရမည်ဟု အာမခံသည့်ကြော်ငြာ။
- အကူအညီမစတင်မီ cryptocurrency ဖြင့် ကြိုတင်ငွေတောင်းခြင်း။
- Seed phrase, private key သို့မဟုတ် OTP ကုဒ်တောင်းခြင်း။
- ရဲ၊ ဘဏ်၊ exchange သို့မဟုတ် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း၏ ကိုယ်စားလှယ်ဟု အတည်မပြုနိုင်ဘဲ ဆိုခြင်း။
ဂိမ်းမဟုတ်၊ မှတ်တမ်းဖြစ်စေရန် အထောက်အထားသိမ်းပါ
သံသယရှိသော လွှဲပြောင်းမှုများအတွက် ပိုင်ဆိုင်မှုအမည်၊ ကွန်ရက်၊ ပမာဏ၊ ရက်စွဲနှင့် အချိန်ဇုန်၊ လက်ခံသူ၏ wallet address နှင့် transaction hash ကို စာရင်းတစ်ခုထဲတွင် ရေးမှတ်ပါ။ ပလက်ဖောင်းအကောင့်နံပါတ်၊ အီးမေးလ်၊ ဖုန်းနံပါတ်၊ အသုံးပြုခဲ့သည့် website domain၊ လူမှုကွန်ရက်အကောင့်နှင့် အပြန်အလှန်ပြောဆိုခဲ့သည့် အချိန်များကိုလည်း စုဆောင်းပါ။ မက်ဆေ့ချ်များကို မဖျက်ပါနှင့်။ သက်သေများကို ကူးယူသိမ်းဆည်းပြီး မူရင်းကို မပြင်ဆင်ဘဲ ထားပါ။
Screenshot, message link, ဖုန်းနံပါတ်၊ account name နှင့် email အပါအဝင် မူရင်းမှတ်တမ်းကို မဖျက်ဘဲ သိမ်းပါ။ လူမြင်ကွင်းတွင် တင်လျှင် ကိုယ်ရေးအချက်အလက်နှင့် wallet လှုပ်ရှားမှုပုံစံ ပေါက်ကြားနိုင်သဖြင့် သက်သေကို လုံခြုံသောနေရာတွင် backup လုပ်ပါ။
Blockchain explorer တွင် transaction hash ကိုရှာခြင်းက လွှဲပြောင်းမှု၏ မှတ်တမ်းကို စစ်ဆေးရန် ကူညီနိုင်သည်။ သို့သော် လက်ခံသူ၏အမည်ကို ဖော်ထုတ်ပေးခြင်း၊ ငွေပြန်ပို့ရန် အမိန့်ထုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ငွေပြန်ရမည်ဟု အာမခံခြင်း မဟုတ်ပါ။ Hash ကိုသာ အသုံးပြုပါ၊ seed phrase ကို explorer ထဲ မထည့်ပါနှင့်။
တရားဝင်ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို ကိုယ်တိုင်ဖွင့်ပါ
ငွေလွှဲမှုသည် exchange သို့မဟုတ် ငွေပေးချေမှုဝန်ဆောင်မှုမှ စတင်ခဲ့ပါက အဆိုပါဝန်ဆောင်မှု၏ တရားဝင် app သို့မဟုတ် website ကို ကိုယ်တိုင်ဖွင့်ပြီး support ကို ဆက်သွယ်ပါ။ သံသယဖြစ်သောသူက ပို့ပေးထားသည့် link ကို မနှိပ်ပါနှင့်။ မည်သည့် asset, network, amount, transaction ID နှင့် စတင်ဖြစ်ပွားသည့်အချိန်တို့ကို အကျဉ်းချုပ်ပေးပါ။ ဝန်ဆောင်မှုပေးသူ၏ စည်းကမ်းနှင့် ဥပဒေအရ စစ်ဆေးနိုင်မည့် အဆင့်များသာ ရှိနိုင်သည်။ ငွေပြန်ပေးမည်ဟု မျှော်လင့်ချက်အာမခံချက်ဟု မယူဆပါနှင့်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူများသည် Ministry of Information သို့မဟုတ် သက်ဆိုင်ရာအစိုးရဌာန၏ တရားဝင် domain တွင် ကြေညာချက်နှင့် ဆက်သွယ်ရန်အချက်အလက်ကို ကိုယ်တိုင်စစ်ဆေးပါ။ တိုင်ကြားမှုလုပ်ထုံးလုပ်နည်းသည် ဖြစ်ရပ်နှင့် လက်ရှိစည်းမျဉ်းအလိုက် ကွာနိုင်သဖြင့် Facebook comment သို့မဟုတ် private message မှ “အမှုကို ကိုင်တွယ်ပေးမည်” ဟုဆိုသူကို အတည်မပြုဘဲ ငွေ၊ ဖုန်းနံပါတ် သို့မဟုတ် စာရွက်စာတမ်း မပေးပါနှင့်။
အကောင့်နှင့် စက်ပစ္စည်းကို လုံခြုံအောင်လုပ်ပါ
OTP သို့မဟုတ် password ကို မျှဝေမိလျှင် သန့်ရှင်းပြီး ယုံကြည်စိတ်ချရသော စက်မှ အီးမေးလ်နှင့် သက်ဆိုင်ရာအကောင့် password များကို ပြောင်းပါ။ မသိသော session များကို ထွက်စေပြီး တူညီသော password သုံးထားသည့် အခြားအကောင့်များကိုပါ စစ်ဆေးပါ။ လုံခြုံမှုအတွက် 2FA ကို တရားဝင် app မှသာ ဖွင့်ပါ။ မသိသူ၏ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း application အသစ်တင်ခြင်း၊ screen ကိုမျှဝေခြင်း သို့မဟုတ် recovery wallet အသစ်ဖန်တီးခြင်းကို မလုပ်ပါနှင့်။
ငွေပြန်ရနိုင်မည်ဟု ဘာကြောင့် မအာမခံနိုင်သလဲ
မူရင်း transaction ကို blockchain တွင် မှတ်တမ်းတင်ပြီးနောက် အခြေအနေများစွာက ပြန်လည်ရယူနိုင်မှုအပေါ် သက်ရောက်နိုင်သည်။ လက်ခံသူအကောင့်ကို ဝန်ဆောင်မှုပေးသူက စိစစ်နိုင်သလား၊ ငွေကို အခြားနေရာသို့ ရွှေ့ပြီးပြီလား၊ တရားဝင်အမိန့်ရှိသလားနှင့် ဒေသဆိုင်ရာလုပ်ထုံးလုပ်နည်းများက မည်သို့ရှိသလဲဆိုတာ အရေးကြီးသည်။ Private company တစ်ခုက trace report ထုတ်ပေးနိုင်ခြင်းသည် တရားရုံး သို့မဟုတ် တာဝန်ရှိဌာနအစားထိုးမဟုတ်ပါ။ အချက်အလက်တွေ့ရှိခြင်းသည် ငွေပြန်အမ်းမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်မရပါ။
သတိထားရန် စစ်ဆေးစာရင်း
- Recovery အတွက် ကြိုတင်ငွေ၊ seed phrase သို့မဟုတ် OTP မပေးပါနှင့်။
- Wallet address, transaction hash, အချိန်နှင့် စကားပြောမှတ်တမ်းကို သီးခြားသိမ်းပါ။
- Exchange သို့မဟုတ် ဘဏ်ကို ကိုယ်တိုင်ရှာထားသည့် တရားဝင်လမ်းကြောင်းမှ ဆက်သွယ်ပါ။
- မြန်မာနိုင်ငံရှိ လက်ရှိတိုင်ကြားရေးအချက်အလက်ကို အစိုးရ domain မှ စစ်ဆေးပါ။
- ငွေပြန်ရမည်ဟု အာမခံသည့်စကားကို မယုံဘဲ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဆုံးဖြတ်ချက်အဖြစ် မယူပါနှင့်။
FBI IC3 ၏ crypto recovery service သတိပေးချက် တွင် ကြိုတင်ကြေးနှင့် အစိုးရအရာရှိဟု ဟန်ဆောင်သူများကို သတိထားရန် ဖော်ပြထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် Ministry of Information ၏ အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှုဆိုင်ရာ သတိပေးချက် ကို ဖတ်ပါ။ Crypto အန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲမှု နှင့် မြန်မာဘာသာ ဆောင်းပါးများ တွင် လုံခြုံရေးအကြောင်း ဆက်လက်လေ့လာနိုင်သည်။ ဤဆောင်းပါးသည် အထွေထွေသတင်းအချက်အလက်သာဖြစ်ပြီး ငွေပြန်ရရှိမည်ဟု အာမခံခြင်း သို့မဟုတ် ဘဏ္ဍာရေးနှင့် ဥပဒေအကြံပေးချက် မဟုတ်ပါ။
