CBDC ya Tanzania na cryptocurrency: tofauti ya sarafu za kidijitali

CBDC ya Tanzania na cryptocurrency: jinsi ya kutofautisha sarafu za kidijitali

Maneno “sarafu za kidijitali” yanaweza kumaanisha vitu tofauti. Msomaji wa Tanzania anaweza kukutana na taarifa kuhusu utafiti wa sarafu ya kidijitali ya Benki Kuu (CBDC), na wakati huohuo kuona Bitcoin au tokeni nyingine zinazotolewa na makampuni binafsi. Kila kitu kinaweza kuhamishwa kielektroniki, lakini mtoaji, haki za mtumiaji, mfumo wa malipo na uangalizi wake hutofautiana. Kutambua tofauti hizo husaidia kusoma habari bila kudhani kuwa mradi wa serikali tayari umeanzishwa au kuwa crypto imekuwa fedha rasmi.

CBDC hutolewa na benki kuu

Sarafu ya kidijitali ya benki kuu ni aina ya pesa ya kidijitali inayotolewa na mamlaka ya fedha. Katika maelezo ya Serikali kuhusu Tanzania, BoT ilikuwa ikichunguza uwezekano na mahitaji ya CBDC; taarifa hiyo ilitolewa Bungeni tarehe 27 Juni 2024. Hilo ni taarifa ya utafiti wa wakati huo, si tangazo kwamba sarafu mpya tayari inapatikana kwa wananchi. Angalia tarehe ya kila taarifa na wehuka hatua ya utafiti, majaribio na uzinduzi wa kitaifa.

Mpango Mkakati wa BoT wa miaka mitano wa 2025/26 hadi 2029/30 unaweka maandalizi ya CBDC katika malengo ya taasisi. Hata hivyo, kuwepo kwa lengo la maandalizi hakuthibitishi kwamba kila mtumiaji anaweza kufungua pochi ya BoT au kubadilisha shilingi kuwa CBDC sasa. Taarifa rasmi ya baadaye inaweza kubadilisha ratiba, muundo au wigo wa mpango. Hakiki ukurasa wa benki kuu kabla ya kushiriki kiungo kinachodai kuwa ni programu mpya ya serikali.

Cryptocurrency hutolewa na watu au mashirika binafsi

Bitcoin na tokeni nyingine za umma kwa kawaida hazitolewi kama noti au sarafu za shilingi na Benki Kuu ya Tanzania. Rekodi ya umiliki na uhamisho wake hutegemea mtandao husika, kanuni za programu na wathibitishaji wake. Bei inaweza kubadilika sana na mtumiaji anaweza kukosa njia rahisi ya kurejesha mali ikiwa anapoteza funguo au kutuma kwa anwani isiyo sahihi. Haya ni tofauti ya msingi na dhana ya pesa ya benki kuu, ambayo utoaji na usimamizi wake uko chini ya mamlaka ya umma.

Usitumie picha ya tokeni, nembo ya BoT au maneno “digital shilling” kama uthibitisho kwamba tokeni binafsi inaungwa mkono na Serikali. Angalia jina kamili la mtoaji, sheria zinazotumika, masharti ya kurudisha pesa na chanzo cha taarifa. Ikiwa tangazo linaahidi kwamba tokeni binafsi itabadilishwa moja kwa moja kuwa pesa za benki kuu kwa kiwango kilichohakikishwa, tafuta ushahidi wa maandishi kwenye tovuti rasmi; usitegemee ujumbe wa WhatsApp au video iliyohaririwa.

Usisome tahadhari za zamani kana kwamba ni tangazo jipya

BoT ilitoa tangazo la umma kuhusu cryptocurrency mnamo Novemba 2019. Tangazo hilo lilionya dhidi ya matumizi na biashara ya sarafu hizo na kueleza msimamo wa wakati huo. Kwa kuwa sera, mijadala ya CBDC na mfumo wa mali pepe vinaweza kubadilika, soma tangazo pamoja na taarifa mpya zaidi na usiwasilishe aya ya 2019 kama uamuzi wa mwaka huu. Vilevile, usichukue habari kuhusu utafiti wa CBDC kama kufutwa kwa onyo la zamani au idhini ya kutumia huduma fulani.

Wakati wa kutathmini sera, tafuta nyaraka za BoT, Wizara ya Fedha na mamlaka nyingine zinazohusika. Rekodi tarehe ya kuchapishwa na ikiwa ukurasa umebadilishwa. Ikiwa habari ina nukuu kutoka kwa afisa, linganisha na hotuba au taarifa rasmi ya awali. Makala ya maoni, machapisho ya mitandao na matokeo ya utafutaji yanaweza kusaidia kutambua mada, lakini hayawezi kuchukua nafasi ya nyaraka za mamlaka kuhusu hali ya sasa.

CBDC na malipo ya kila siku

Katika maelezo ya Juni 2024, Serikali ilisema utafiti unahitaji kuangalia manufaa, athari kwa mifumo ya malipo iliyopo na njia ambazo wananchi wanaweza kutumia. Taarifa hiyo pia ilitaja upatikanaji wa simu za kawaida na tofauti na suluhisho zinazohitaji simu janja. Haya ni maswali ya usanifu na ujumuishaji wa kifedha, si ahadi kwamba CBDC itakuwa na huduma fulani au gharama fulani. Usitumie taarifa ya utafiti kutabiri tarehe ya uzinduzi bila chanzo rasmi cha ziada.

Ikiwa CBDC itatengenezwa, maelezo yake yangehitaji kueleza nani anaruhusiwa kufungua akaunti, jinsi uthibitishaji unavyofanywa, namna malipo yanavyotekelezwa, na nini hufanyika kifaa kikiharibika. Pia kunahitajika maelezo kuhusu faragha, usaidizi kwa mteja na njia ya kurekebisha makosa. Mpaka nyaraka rasmi zijibu maswali hayo, usitoe taarifa binafsi kwa mtu anayejifanya kusaidia “kujiandikisha mapema” au kuomba ada ya kuwezesha pochi.

Jinsi ya kuhakiki tangazo linalodai kuwa la BoT

Angalia kama anwani ya ukurasa ni ya bot.go.tz au tovuti nyingine rasmi inayohusiana na Serikali. Fungua tovuti mwenyewe badala ya kutumia kiungo kilichotumwa na akaunti usiyoijua. Kagua jina la taasisi, tarehe, namba ya taarifa na kama maelezo yanahusu utafiti, majaribio au huduma iliyozinduliwa. Ikiwa maandishi yanakuhimiza kupakua faili ya simu, kutuma shilingi ili kujiunga na orodha ya CBDC, au kuingiza PIN, simama na uthibitishe kwa njia rasmi.

Matapeli wanaweza kutumia habari ya sera iliyo kweli kuunda mpango wa uongo. Wanaweza kutaja mkutano wa Bunge, kuiga nembo ya BoT au kunakili taarifa ya wizara lakini kuongeza akaunti ya malipo. Usitume nenosiri, OTP, PIN ya benki, private key au seed phrase ili kuthibitisha utambulisho. Taasisi haipaswi kuhitaji funguo za pochi binafsi ili kujibu swali la jumla kuhusu sera.

Maswali ya kuweka pembeni kabla ya kuamini dai

Jiulize mtoaji ni nani, ana mamlaka gani na dai limechapishwa lini. Kwa CBDC, tafuta kama chanzo kinaeleza kuwa ni utafiti au uzinduzi. Kwa crypto binafsi, tafuta ni mtandao gani, nani anasimamia huduma na ni masharti gani ya malipo yanayotumika. Ikiwa majibu hayapo, sema wazi kwamba taarifa haijathibitishwa; usijaze pengo kwa nadhani kuhusu bei, usalama au uhalali.

Hifadhi nakala ya ukurasa rasmi na tarehe uliyoiona, hasa ikiwa taarifa itatumika kwa maelezo ya biashara au elimu. Habari mpya inaweza kubadilisha ratiba, na kurasa zinaweza kusasishwa. Mwongozo huu unaeleza tofauti za dhana tu; hautoi pendekezo la kununua, kuhifadhi au kutumia sarafu fulani. Kwa maelezo ya sheria zinazotumika sasa, wasiliana na taasisi husika au mtaalamu anayefahamu sheria za Tanzania.

Muhtasari wa tofauti kuu

CBDC ni pesa ya kidijitali ya benki kuu; cryptocurrency ya umma ni mali ya kidijitali binafsi inayotegemea mtandao wake. Utafiti wa CBDC hauimaanishi uzinduzi, na kutajwa kwa crypto katika nyaraka za umma hakumaanishi kuwa BoT imeidhinisha mtoa huduma. Tenganisha mtoaji, mfumo, tarehe na hatua ya sera kila unapokutana na dai jipya. Ukiona neno “rasmi”, tafuta hati rasmi inayolieleza badala ya kuamini rangi au alama ya tovuti.

Za dodatne praktične informacije otvorite mwongozo wa kusoma taarifa rasmi za fedha za kidijitali Tanzania i mfululizo wa Kiswahili kuhusu CBDC na sarafu za kidijitali Tanzania.